 Hersenspoeling wordt vooral geassocieerd met sciencefictionfilms en stripverhalen. Het is minder bekend dat er tal van historische voorbeelden zijn van mind control en wat eufemistisch ‘gedachtehervorming’ heet. Batman-killer James Holmes maakt de discussie weer actueel.
Na een drama zoals onlangs in Denver tijdens de première van de nieuwste Batman-film schieten de complottheorieën de grond uit. Op tal van websites wordt gesuggereerd dat schutter James Holmes een gehersenspoelde marionet is. Ook de uitdrukking Manchurian Candidate wordt nogal eens gebruikt. Maar wat bedoelt men daar eigenlijk mee?
Communisten
In 1959 publiceert de voormalige Amerikaanse reclameman Richard Condon het boek The Manchurian Candidate. Het verhaal gaat over Raymond Shaw, een telg uit een invloedrijke familie die tijdens de oorlog in Korea (1950-1953) wordt gevangengenomen door de vijand. De Chinese en Russische communisten stonden tijdens dit conflict aan de kant van de Noord-Koreanen, die vochten tegen de door de Amerikanen gesteunde Zuid-Koreanen. Shaw wordt tijdens zijn gevangenschap door de communisten gehersenspoeld. Teruggekomen op Amerikaanse bodem kan de militair zich daarvan niets meer herinneren. Als hij echter een speelkaart met een ruitenvrouw onder ogen krijgt, verandert hij in een willoze moordenaar die opdracht krijgt een presidentskandidaat te vermoorden.
Deze plot is minder vergezocht dan het lijkt. Tijdens de Koreaanse oorlog werden Amerikaanse krijgsgevangenen gedwongen tot onware ‘bekentenissen’ over het gebruik van biologische wapens door hun land. Hun Chinese ondervragers hadden gebruikgemaakt van bedreigingen met de dood, vernederingen en slaaponthouding. Aan het begin van de oorlog introduceerde Edward Hunter, een Amerikaanse journalist met vooruitziende blik, het woord brainwashing, hersenspoeling. Zelf spraken de Chinezen van ‘gedachtehervorming’, die ze vooral binnenslands toepasten op dissidenten.
Broodjeaapverhalen
In 1962 verfilmt regisseur John Frankenheimer het boek van Condon. Zanger Frank Sinatra speelt de hoofdrol. De film wordt genomineerd voor twee Oscars en krijgt juichende besprekingen. Zo schrijft critica Pauline Kael: “Dit is mogelijk de meest ingenieuze politieke satire die ooit in Hollywood is gemaakt.”
De productie is mede bekend door een gerucht. Toen president Kennedy in 1963 werd vermoord, zou zijn vriend Sinatra The Manchurian Candidate uit de roulatie hebben laten nemen. Onzin, zegt Michael Schlesinger, die de film opnieuw uitbracht in 1988. Eind 1963 had iedereen die dat wilde de film eenvoudigweg gezien.
Maar het verhaal van Sinatra zal altijd wel blijven opduiken. Het past te goed bij al die andere broodjeaapverhalen die onze internetcultuur rijk is. Een Google-zoekopdracht met de woorden mind control levert ongeveer 252 miljoen resultaten op. Wie begint te lezen, verdwaalt al snel in een moeras vol vliegende schotels, satanisten, pedofiele netwerken en 11 september.
Dierenhersenen
Vaak wordt ook de link gelegd met de Amerikaanse veiligheidsdienst CIA. Immers, niet alleen de communisten deden tijdens de koude oorlog aan hersenspoeling, ook de Amerikanen experimenteerden ermee. Een klassiek boek dat deze claim onderbouwt, is The search for the Manchurian Candidate van John Marks uit 1979.
Een CIA-document uit 1961 gaat volgens de onderzoeksjournalist in op de planting van elektroden in dierenhersenen. “Het blijkt haalbaar te zijn activiteiten van verschillende diersoorten op afstand te besturen,” concludeert de geheime dienst. “Bijzonder onderzoek en evaluaties worden uitgevoerd om sommige van deze technieken toe te passen op mensen.” De CIA had als uiteindelijk doel, concludeert Marks, deze technieken te gebruiken bij het plegen van moordaanslagen.
Chips
In 2004 wordt Condons thriller opnieuw verfilmd, ditmaal door Jonathan Demme. Het script is helemaal naar de moderne tijd verplaatst. Waren de communisten de boeven in de oorspronkelijke film, in de nieuwe versie is een megabedrijf de booswicht. In de remake wordt Raymond (Liev Schreiber) gemanipuleerd door middel van een geïmplanteerde computerchip in zijn hoofd. In de kringen van complotdenkers is de angst voor het chippen van mensen de laatste jaren enorm toegenomen. En niet voor niets. Het Amerikaanse VeriChip Corporation verkoopt RFID-chips die onderhuids bij mensen worden geplaatst. Daarbij gaat het vooral om terreurbestrijding en de opslag van medische informatie, maar critici zijn bang dat een dergelijk hulpmiddel in de toekomst wordt verplicht gesteld. In Nederland worden soortgelijke chips al gebruikt om weggelopen huisdieren terug te vinden.
Complotdenkers brengen de chips bovendien in verband met mind control. Zo stelt David Hoffman in zijn boek The Oklahoma City Bombing and the politics of terror (1998) dat de Amerikaanse terrorist Timothy McVeigh werd gemanipuleerd via een chip in zijn billen. Hoewel dit nog minder aannemelijk klinkt dan een chip in de hersenen, is dit verhaal gebaseerd op een uitspraak van McVeigh in de prestigieuze Washington Post van 2 juni 1995. Het leger had het apparaatje in zijn billen geplant om hem in de gaten te kunnen houden, zei de anti-overheidsactivist tegen verschillende mensen. McVeigh werd in 2001 geëxecuteerd vanwege zijn aandeel in de bomaanslag in Oklahoma City in 1995, waarbij 168 mensen om het leven kwamen.
Complotdenkers houden vol dat McVeigh onschuldig is. “De vraag is nu of McVeigh de dader is of het zwarte schaap,” aldus de eigenzinnige publicist Daan de Wit op zijn website.
Massacommunicatie
Publicisten als De Wit, die openlijk twijfelen aan de officiële versie van de gebeurtenissen op 11 september 2001, worden weinig serieus genomen. Hun denkbeelden vliegen vaak gierend uit de bocht, terwijl ze de Manchurian Candidate niet herkennen als die recht voor hun neus staat. Wij zijn immers allemaal de Manchurian Candidate.
Nee, we willen niet een presidentskandidaat vermoorden, maar een groot deel van ons gedrag wordt bepaald door boodschappen die we dagelijks tot ons nemen. Het bombardement van massacommunicatie, propaganda, reclame en marketing, dat is het moderne equivalent van hersenspoeling. Het is niet meer mogelijk u af te sluiten voor de geluidsinstallatie van de chemokar als u in uw eigen huiskamer zit. In bedrijfsruimtes en op stations rukken de beeldschermen met onnodige informatie op. Tja, in ieder geval weten we nu elk moment van de dag hoe het met Britt Dekker gaat.
OV-chipkaart
Terug in de realiteit volgen computerchips onze handelingen bijna continu. Nee, geïmplanteerd in onze billen zijn ze niet, maar wel ingebouwd in bankpasjes, mobiele telefoons (simkaarten) en de OV-chipkaart. Observatiecamera’s, Google Maps en Streetview alsook biometrische systemen maken dit beeld compleet. Dat een deel van deze informatieberg soms in verkeerde handen valt, is menigmaal door hackers gedemonstreerd.
En terwijl men ons laat geloven dat we in de meest vrije en tolerante samenleving ooit leven, laten we toe dat verdachten zonder eerlijk proces op Guantánamo Bay worden opgesloten. Met de ‘ondervragingsmethoden’ aldaar is er overigens iets bijzonders aan de hand. In 2002 doorzochten Amerikaanse militairen en inlichtingenmensen de archieven op zoek naar manieren om terreurverdachten beter te kunnen verhoren, was in juli 2008 in The New York Times te lezen. Ze stuitten op documenten over Amerikaanse krijgsgevangenen die tijdens de Koreaanse oorlog het slachtoffer waren geworden van hersenspoeling. Het was deze methodiek, die altijd was gezien als het toppunt van on-Amerikaanse smerigheid, dat werd opgenomen in het ondervragingshandboek voor Guantánamo Bay.
|
